Van data naar netbewuste wijk: Stroomversnelling op de Impulsdag All-electric & Isoleren

Hoe breng je all-electric wijken van plan naar uitvoering, terwijl het elektriciteitsnet vol raakt? Die vraag stond centraal op de Impulsdag All-electric & Isoleren van het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW), op 23 september in Utrecht. Stroomversnelling ontwikkelde het all-electric programma van de dag samen met NPLW en droeg bij aan de opening en twee sessies.

Er kan meer op het net dan je denkt

Directeur Yvonne Neef sprak tijdens de plenaire opening over samenwerken in de hele keten. Stroomversnelling brengt gemeenten, woningcorporaties, bouwers, installateurs en ondernemers samen. Ze wees op het praktijkonderzoek dat Stroomversnelling in opdracht van het ministerie van Economische Zaken uitvoerde naar all-electric binnen de bestaande aansluiting, onder meer met slimme sturing van de laadpaal. De rode draad die ze de zaal meegaf: er kan meer met de bestaande netcapaciteit dan je denkt.

Wat vertellen de data?

In de inspiratiesessie All-electric in de praktijk lieten Simon Verduijn en Marten Witkamp namens Stroomversnelling zien wat monitoringsdata van ongeveer 400 all-electric woningen opleveren. Het vertrekpunt: veel beleid rust op modellen en aannames. Wie niet toetst aan de praktijk, raakt uit koers. De woningen, grotendeels corporatiebezit, zijn gemonitord via de slimme meter en submeters achter de meter.

Op woningniveau blijkt all-electric in de meeste projecten binnen de bestaande aansluiting te passen. Overschrijdingen ontstaan vooral door een laadpaal of door elektrische bijverwarming van de warmtepomp. Wie laadpaal en warmtepomp slim aanstuurt, kan zelfs met een kleine aansluiting uit de voeten.

Op wijkniveau ligt de avondpiek op gemiddeld 1,7 kW per woning van 100 m2, doorgerekend naar een strenge winter. Dat is lager dan lang is aangenomen, en netbeheerders hebben hun uitgangspunten deels bijgesteld. Voor een wijk van 1000 woningen komt de netbelasting uit op ongeveer 2 MW. Met goede isolatie en afspraken om piekgebruik te vermijden kan dat mogelijk met wel 50% omlaag. Dat vraagt vooral slimme software en een goede installatie, geen dure ingrepen. Voorwaarde is dat partijen het samen organiseren en automatiseren.

Nog niet gepubliceerd onderzoek naar het energielabel laat zien dat berekend en werkelijk verbruik ver uiteenlopen. Bij identieke woningen met dezelfde installatie verschilt het energieverbruik sterk door bewonersgedrag, en de bouwkwaliteit wijkt af van de berekening. Ook uit de zaal kwamen veel kritische geluiden over het verplicht rekenen met vaste waarden voor een label dat de werkelijkheid niet weerspiegelt. Bij een project met een lichter isolatiepakket viel het extra verbruik bovendien lager uit dan verwacht, wat lagere investeringen mogelijk maakt.

Van concept naar wijkaanpak

In de verdiepingssessie Crack the Concept doken Martine van der Woude, Simon Verduijn en Marten Witkamp samen met Pieter Klep en Linda Vincenten van de gemeente Breda in een netbewuste wijkaanpak. Meer dan de helft van de deelnemers werkte bij een gemeente en ongeveer de helft daarvan is bezig met all-electric. Slechts een beperkt aantal is al in gesprek met bewoners hierover. Verder schoven een energiecoöperatie, TKI Urban Energy, een branchevereniging voor duurzame warmte en RVO aan.

Breda maakt van netcongestie een topprioriteit. Het spoor netbewuste stad bouwt voort op het rapport Kansen achter de meter van Stroomversnelling. De gemeente bracht een casus in: een selectie van 108 goed geïsoleerde woningen die in dezelfde grote buurt staan en nog op gas zitten. De bovenliggende vraag: hoe ontwikkelen we (voor deze woningen) een uitvoerbare netbewuste all-electric wijkaanpak die rekening houdt met de beschikbare netcapaciteit en voldoende handelingsperspectief biedt voor bewoners? Wat vraagt dit van de onderlinge samenwerking tussen gemeente, woningcorporatie(s), netbeheerder en bewoners (en eventuele andere betrokkenen)? 

Vanwege netcongestie zijn gemeenten en netbeheerders terughoudend met doorpakken op de all-electric wijkaanpakken als het net lokaal nog niet verzwaard is. Tegelijkertijd is niets doen ook geen optie, omdat bewoners dan zelf stappen zetten en zich niet bewust zijn van de netimpact. Daarom schetste Stroomversnelling een tussenstrategie: verantwoord doorgaan onder voorwaarden. Die rust op drie pijlers: gefaseerd en gespreid over de wijk doorwerken, helder communiceren richting bewoners over wat er wel en niet kan en richting de netbeheerders over renovatieplannen voor zover bekend, en monitoren en bijsturen. Daarbij presenteerde Stroomversnelling een eerste versie van een netbewust programma van eisen voor adviseurs, met afspraken over het vermogen van de warmtepomp per aansluiting, het vermijden van de spitsuren en minder gelijktijdig verbruik met de buren.

Wat de zaal opleverde

In break out-sesssies keken deelnemers vanuit het perspectief van corporaties, bewoners, netbeheerders en gemeenten. Voor corporaties kan het mutatiemoment een natuurlijk moment zijn om gefaseerd te werken. De netbeheerdertafel zag ruimte voor sturing, mits er een noodrem is. Gemeenten kunnen achter de meter niets afdwingen en willen één landelijke lijn in plaats van honderden eigen programma’s van eisen.

Daarna gingen drie tafels aan de slag met de Bredase casus. Gebrek aan transparantie over netdata blijft een knelpunt. De wens is het gesprek open te houden, met een signaleringssysteem waarmee de netbeheerder meldt wanneer het gaat knellen. Monitoring begint met inzicht in wat er in de straat gebeurt. En richting bewoners: niet wachten tot alles bekend is, maar samen kijken wat kan, het vervangmoment van de cv-ketel benutten en gefaseerd starten met voorbeeldwoningen verspreid over de wijk. 

Het kan, als we het samen organiseren

De dag liet zien dat all-electric binnen de bestaande aansluiting vaak mogelijk is, als woningen, installaties en wijken slim worden aangestuurd. Hiermee wordt het net slimmer gebruikt. Netverzwaring moet ook onverminderd door, maar met slimme oplossingen hoeft de all-electric verduurzamingsopgave nu in ieder geval verantwoord doorgaan, gespreid en gefaseerd. Stroomversnelling vraagt netbeheerders daarbij om aan tafel te komen en mee te bepalen wat werkt. Samen met gemeenten, corporaties, installateurs en bewoners.